Шайна нийса жоьпаш хаа лаахь, цкъа хьакаро дан деза уьш)
Дикка д1ас-хьажа.

Нохчийн г1арйевлла йазйина 1аматаш

ЙОЗАНДА:
Веданан к1оштара Бени-к1отарарчу
йуккъера дешаран ишколан
хьехархо
Демельханова Заира Увайсовна

Ломан исбаьхьачу жимачу йуьртахь аьхкенан шатайпа ховха 1уьйре. Сатоссучу хенан мерзачу набаран йийсарехь ю жима Заира. Цу набарна йуккъехула хеза йо1ана Баба божале йаха кечлуш хилар. Заирина а лаьа цуьнца йаха хьалаг1атта. Амма мерзачу набаран тар ца туьгу иза д1ахеца. Делахь а, к1еззиг къоьвсинчул т1аьхьа толам йо1ехь хуьлу. Бабина т1аьххье божале йоьду иза. Не1 хьайиллича схьакхета цхьа шатайпа йолу хьайбанин хьожа. Амма жимачу йоь1ан к1орггера лаам бу шура йаккхаран суьрте хьажа. Заирин тидам т1е боьду къорзачу эсан а, Бабин а къовсадаларна. Пекъар эса доггах, биъ ког д1а а г1ортийна, тийсало шен ненан шура 1аббалц мала йолу бакъо толо г1ерташ. Амма Бабас кадечу куьйгашца йуьстах доккху шен ма-хуьллу дуьхьал даьлла эса. Йоь1ан дог къинхетамах а, халахетарах а дузу. Масех минот йалале, цуьнан ойла кхечунхьа йоьрза. Т1ера б1аьрг баккха ца луш хьоьжу Бабас шура йаккхаре. Цуьнан к1едачу, хьомечу, къинхьегамечу куьйгаша саццаза болх бо. Самукъанечу г1овг1анца, дуткъачу татолаца оьга йовха шура наштара ведарчу. Иза йоккха хан ялале хьаладуза ц1еначу кхачанах. Гонах йаьржа цуьнан мерза, хаза хьожа. Заирас ца 1ебаш чу уьйза иза. Бабас сени чу д1ахьо шура. Йоь1ан дог тохало - кхин д1а уггаре а хазахеташ дерг ду- бажа йежийлин майдана т1е лаллар! Йекхайеллачу дог-ойланца йоьду Заира хьайбанаш лаьхкина Бабица юьртан юккъехула. Маь1-маь11ера керташкара ара бовлуш го даьхний дежийле лохкуш берш.
Чекхъйолу юрт. Кхин д1а шина ломана юккъехула бу некъ. И шиъ лаьтта кура, исбаьхьа баххьаш стигала а г1ортийна. Хета вовшашка керла йеана аьхкенан 1уьйре дика а еш, лохха къамелаш деш лаьтташ санна, шайна йуккъехула д1адоьлхачу адамашка безамца б1аьрг а бетташ. Церан а, кхин долчу 1аламан суьртан а тидам беш йог1а Замира. Мел чуийзарх 1ебар доцуш, дег1 дайдеш, ойла серла йоккхуш ц1ена х1о ду йуьхь дуьхьал хьоькхуш. Иза ду х1ора дитто, бецо шена чухула чекх а доккхуш ц1ан деш, тодеш схьакхийдош кхаьрга. Гонаха массо меттера а схьахеза тайп- тайпаначу олхазарийн шатайпа самукъане мукъамаш. Уьш дека исбаьхьчу дахарах, шайн кхолламах даккхийдеш.


Иштта 1алам денделла, самадаьлла д1адолийна керлачу дийнан дахар.
Т1екхоча дежийлийн майданна. Масех минотехь хьоьжуш лаьтта бежнашка. Даьхний парг1ат охьа а кхийдаш дажа дуьйлало. Заирас тамаша бо цара муьлх-муьлхха а буц ца йаарах. Цхьацца йерг хьайеш а йоцуш лаьтта. Кхоноле ишколехь биологи урокашкахь кхетар йу жима йо1 массо а дийнаташка къасталой шайна кхераме дерг, и церан синхаам буй а. Цундела бежнаш т1е ца кхевдарг йу д1аьвшен бецаш. Иштта к1орггера хаамаш хир бу шурийн пайданах а, дарбанах лаьцна а. Цкъа тахана Заирас йоккхайерца, серлачу ойланца схьалоцуш дерг ховхачу аьхкенан а, йуьртахь долчу жигарчу дахаран хаза, к1орггера чулацам болу сурт ду.
К1еззигчу ханна соцунг1а а хилла, тидам беш 1а Бабий, Заирий бежнаша буучу кхачанан. Цара «къарш-къарш» деш хедош схьайоху къона, сийна буц. Уьш шайн рицкъа даан парг1ат а дуьтий, х1ара шиъ ц1ехьа йоьрза. Х1ума кхаьллина йоцу йо1 мацъелла… Мел мерза бу Бабас х1инцца, керла баьккхинчу т1айца бина берам а, бовха, ц1ергахь бина хьокхам а! Йаах1ума йиинчул т1аьхьа, массо г1уллакхаш деш йу йо1! Д1айилина пхьег1аш, мотт а баьккхина д1а, бешахь а, хесахь а асар деш каде хьийза Замира. Дечу г1уллакхах самукъа а долу йоь1ан, Бабина г1оьнча хила а лаьа.
…Т1екхоча юьртахь аьхкенан суьйре. Кхузахь санна исбаьхьа йац и кхин цхьанхьа а! Сарралц лаьттина йовхо юха а яьлла, цхьа шатайпа эвсара, ц1ена х1аваъ, бес-бесарчу диттийн, бецийн хаза хьожа, массанхьа а гонах са парг1ат, мерза дахар. Пхьоьхана гулбелла шайн-шайна тобанаш а йина бакхий нах, кегирхой а лаьтта цхьацца дуьненан кхетаме къамелаш деш. Ц1енна нораш хьаькхна кечъйинчу кет1ешкахь ловзуш, уьдуш ду ирсе бераш. Кара ведарш а лаьцна, самукъанечу беларшца хин йисте доьлхуш го зудабераш. Массо а шайн керташкахь, х1усамашкахь долу хьашташ кхочуш дина а бевлла, х1инца бажа ларбеш 1а наной. Заира а ю Бабица к1ет1ахь даьхний лардеш.
Х1ара шиъ кийча ю уьш т1елаца – хьаьвда ц1андина ду, керла докъар охьа диллина. Самукъане хетарца хьомечу Бабина г1о деш массо х1уманна т1ехь хьийза Заира а.
Генара дуьйнна, шаьш ц1а дог1уш хилар хоуьйтуш, 1ехарца, кочара горгалеш а декош дог1у и ц1ена, беркате хьайбанаш. Ненан мерзачу кхачане сарралц сатуьйсуш долу жима эсий дуьйлало дуткъачу, зевнечу аьзнашца «меее» деш хьомечу наношка кхайкха, суьйренан пхьор доьхуш.
Божална чу лохку даьхний. Гонаха хьийзаш йу йо1. Бабас тахана шегга шура йоккхуьйтур йу аьлла дош делла кхунна. Цкъа хьалха д1ахоьца эсий. Уьш ца 1ебаш, муьрг етташ ненан шура мала дуьйлало сов сихделла. Эххар а, ма-хуьлла дуьхьала тийсалуш, реза доцуш долу жима эсий Бабас юьстах доха. Кара ведар а, куршка а лаьцна йолу Заира улле йоьду йетт оза. Мелла а кхоьрууш, йолало йо1 шен сатйисам кхочуш бан. Йетт-м лаьтта парг1ат сег1аз а 1уьйшуш, юкъ-кара хьаьвдий чу кхевдий докъар а кхоллуш. Ткъа Заирина-м ца хета шел ирс долуш адам! Цунна хета ша
цхьана кхечу лекхачу терг1анна т1е яьлча санна! Иза йоккхае ша Бабина г1о дан ницкъ кхочуш хиларна, цуьнан шех тешам хиларна! Иштта кхоллалуш йу йоь1ан синкхетаман мехала ойла- хьанала къинхьегам мел доккха ни1мат ду, мел беркат-парг1ато ю! Шен доьзална, шена безачарна пайде хилар, цуьнан накъост хилар мел ч1ог1а ирс ду! Иштта бераллехь дуьйнна хуьлуш адамах адам – къинхетаме, ц1ена, комаьрша дог-ойла а йолуш, массо диканиг бен шегахь а доцуш. Ишттачу адамаша деш ду гонахьара дахар ирсе а, шен х1усам сийлахь а!

ЙОЗАНДА:
Ведана к1оштара Бени-к1отара йуккъера дешаран ишколан
11– чу классан дешархо
Солтгириева Танзила

Сан исбаьхьа Нохчийчоь!
Мичара бу те хьо, нуцкъала, сийлахь мохк? Х1унда бу хьо сан дагна сел хьоме, бух боцуш мерза а, гергара а? Х1а-а, кхийти со! Хьо-м сан Даймохк ма бу! Даймохк! Х1ун хир ду ша лоруш долчу адамна оцу дешал ч1ог1а дог хьостуш дош?
Сан мерза Нохчийчоь, сунна хаьа, хьан орамаш б1ешерийн къайленехь хьулделла дуй. Хаьа, хьан кхоллам хилла боцийла атта. Амма ца кхаьчна цхьанне а ницкъ хьо къарйан а, йожо а. Хьан кхиамна а, дебарна а т1е болу некъ чолхе а, халонех буьззина хила. Деган 1ийжамца доьша ас сайн хьомечу къомана т1ех1иттина хиллачу инзаречу баланех лаьцна. Дозалла дарца, йоккхайерца ойла йо нохчийн йахь йолчу турпалчу к1ентийн, ц1еначу, оьздачу йоь1арийн. Аренашка, лаьмнашка б1аьрг бетташ дуьхьал туьйсу тайп-тайпана суьрташ: машаре дахар, т1еман алу, хало, атто… Берриг синкхетам т1ебахийтина г1оьрта т1екхиа - муха йехаш хила-те Нохчийчоь со дуьненчу йалале? Суна дуккха а хаьа сайн махках лаьцна, цуьнан кхолламах, исторех лаьцна. Ма дукха халонаш 1аьвшина, ма хийла х1иттина доьхна денош т1е! Масозза кхирстина сан Даймехкан турпалчу дег1а т1ехула т1еман ц1е! Амма х1оразза а д1ах1оьттина денъйелла, туьйранахь денло турпалхой санна.
Хьоме Нохчийчоь! Соьга х1ун далур дара - те кхин цкъа а хьуна т1еман къахь ца йовзийта? Кхин цкъа а цхьа нохчийн к1ант а, йо1 а ца делхийта, ца атийта г1аланаш, ца йагаяйта ярташ? Хеназа ца хадийта дахар, ца 1овжийта дегнаш?
Сан кхочур бу ницкъ Даймахкана беркате хила, нохчийн къомана пайда бан, цунна ирсе кхочуш г1о дан! Соьх дика хьехархо хир ю. Ас кхиор бу Нохчийчоьнна хьекъале, оьзда кегирхой. Даггара шайн мохк безаш, иза ларбан а, дебон а корматалла йолуш болу. Ас кхетор бу уьш Даймахкал деза х1ума шен сий лардеш волчунна хуьлийла доций. Ас 1амор бу сайн дешархой воккхачун сий дан, г1ийлачунна г1о дан, нохчалла лардан, вайн оьзда г1иллакхаш, 1адаташ, дезаш лерамца т1еэца. Ас дуьйцур ду цаьрга Нохчийчоьнна мел ч1ог1а оьшу сийлахь бахархой, кхиамхой, кхоллархой.
….Б1ешерийн геналлера схьахеза шовзткъе пхиъ шарахь лаьттинчу Кавказан т1еман аз, луьрачу 1944 шеран 23 февралехь нохчийн г1ийлачу, цхьа бехк боцчу къомана т1е беанчу 13 шарахь бахбеллачу инзаречу баланан аз, цул т1аьхьа лаьттинчу т1емийн ирча ц1окъ. Дуьхьал туьйсу оцу т1аьххьара хиллачу т1амех лаьцна баккхийчара дийцина, телевизор чохь гина а, цхьаццанхьа дешначуьнан суьрташ. …Нохчийчоь, бодано хьарчийна… Сингаттамна хьере хилла, доьхна, г1аддайна къам… Г1елоно эшийна, халоно, т1амо б1арздина, дан амал доцуш диссина г1ийла адамаш… Дог диллина машарх, парг1атонах , дуьненах… Саццаза д1абоьлхаш т1емаш, татолах тарделла 1енаш ц1ий… Деле кхойкхуш, орца доьхаш гатделла турпала нохчийн къам … Дала жоп делира оцу даггарчу до1анашна… Дукха шерашкахь Нохчийчохь лаьтташ болу бода боькъаш, бохош, машаре болу сирла некъ кховдош хьалхавелира шен къомана Ахьмад-Хьаьжа Кадыров, Нохчийчоьнан дуьххьара паччахь… Суна х1ун хаьа-те сайн къоман духхьарчу сийлахьчу паччахьах лаьцна? Со декхарийлахь ю сайн махкан истори йовза а, цуьнан турпалхой бовза а! Суна хаьа, вайн дуьххьарлерачу паччахьан дахар хилла дуй бусулба динан нийсачу новкъахь, Далла 1амал ярца а, шен къомана ц1енчу даггара г1уллакх дарца а! Дукха шерашкахь йахъелла Нохчийчуьра т1еман къахь сацо а, д1аяккха ницкъ кхечира Ахьмад-Хьаьжи Кадыровн… Иза тахана вайна юкъахь вац, амма цо йитина сирла, ц1ена лар цкъа а йовр яц… Массо а заманчохь, мел д1аихарх шераш, къомо вицвир вац шен турпалхо, шена машаре, серлоне болу некъ гайтина волу. Ткъа кхочуш хиллий те вайн дуьххьарчу паччахьо сатийсина хиламаш? Тахана муха йехаш ю те Нохчийчоь? Ойланца б1аьрг туху ас Даймахках, цуьнан г1аланех, йартех, толлу, дусту долш дерг дукха хан йоцуш д1адаханчуьнца. Х1ун ду суна гонах гуш дерг? Дено-дено толуш, кхуьуш исбаьхьа Нохчийчоь… Парг1ате, ирсе сан бералла, рицкъанах, беркатах буьззина мохк, машаре денош, буьйсанаш… Ц1ена урамаш, лекха, ша тайпа хаза куьцаш дина г1аланаш. Самукъане белар кегирхойн йаххьаш т1ехь… Дешаран, белхан меттигаш… Кхуьуш, толуш спорт, театраш… Айдеш нохчийн къоман г1иллакхаш, 1адаташ…Тидам а, безам а сан бераллега. Даггара сан кхане ирсе йан г1ертар… Хила а хиллий-те цкъа, х1окху мел хьежарх к1ордор доцчу, куц хазачу махкахь цхьа т1ом а? Мел 1аламат х1ума ду, туьйранахь санна, цхьа к1еззиг хена чохь х1ара гуш долу исбаьхьа, дог хьостуш и токхе деш, шатайпа сурт х1оттор Нохчийчохь! Хилла кхочуш нохчийн дуьххьарчу паччахьан Кадыров Ахьмадан-Хьаьжин сатийсам! Цуьнан цхьа а шеко яц! Ас даггара баркалла олу сайна а, сайн нийсарошна а машаре, самукъане бералла, ц1ена, хаза Даймохк, ирсе тахане, са парг1ат кхане еллачунна. Дика хаьа суна сайн ден- ненан, церан мог1аречеран бералла ца хиллий- иза яйина, йохийна д1аяьккхира къизачу т1емаша. Хаьа, цара лайна халонаш, эшамаш мел к1оргера хилла! Цундела, ас ч1ог1ачу лерамца, йоккхаерца тидам бо тахана Нохчийчохь долчуьнан.
… Сан хьомсара Нохчийчоь! Жима елахь а, хьоьх хадаран къахь суна а хиъна! Хьан марзо мел бух боцуш к1орга ю кхетта со! Цхьа хан йаккха дийзира сан а хийрачу махкахь. Хийра мохк… Ма шийла ду и дош, ма генара ду, дог шелдеш, г1елъйеш ойла… Массо а, хетарехь, оьшуш долу х1ума дара сан: х1усам, йаа-мала, т1ейуха х1ума. Хаза сурт дара гонах гуш дерг… шен махкахь волчунна - лекха г1аланаш, тайп-тайпана туьканаш, сирла 1алам. Амма и шадерриг сунна оьшуш дацар-кх. Со кхеташ дацара-кх, генара, хийра, даго т1е ца лоцуш дара. Ас барам боцуш сагатдора сайн Даймахкана, цуьнан шатайпачу 1аламна, олхазарийн эшаршна, сайн къоман ц1енчу, мукъамечу нохчийн маттана… Сан тахана цхьа а шеко яц – дуьненчохь цхьане а адамна Даймахкал гергара а, хьоме а меттиг хуьлийла дац! Олуш ма ду: «Даймохк боцу адам т1ам боцчу олхазарх тера ду».
Со ирсе ю, сайн махкахь йаха со парг1ат йолуш! Дозалла до со х1окху дуьненчохь уггаре тоьллачу, сийлахьчу, йахь, доьналла долчу къоман йо1 йолуш! Нохчийн йо1!
Йухур йоцу ч1аг1о йо сайн махкана а, халкъана а пайде хила…